Arapgir Tarihi: Binlerce Yıllık Medeniyetlerin Buluşma Noktası

Arapgir Nerede Bulunur?

Malatya iline bağlı olan Arapgir, çok eski bir tarihe sahip olup, geçmişi M.Ö. 1200'lü yıllara kadar uzanan önemli yerleşim merkezlerinden biridir. Tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapan ilçe, Doğu Anadolu'nun kültür, ticaret ve sanat merkezlerinden biri olmuştur. Doğunun En eski ilçelerinden olup maalesef tarihi yapılar ve diğer eserler korunamamıştır. Arapgir'in çok geniş bir yeme içme kültürü vardır Alanda Ağırlıklı Türk kökenli halka yaşamakta bazı köyleri hala Yörük kültürünü yaşatmaktadır. Cumhuriyet dönemine kadar Ermeni ve kürtlerinde yoğun yaşadığı bölgeye Ermeniler Selçukluların Anadoluda Ticareti geliştirmleri çabaları sırasında yerleştirilmiş Kürt Nufusta Kanuni Sultan Suleyman döneminde yerleştirildiği düşünülmekle beraber  kenteki bu kültürel güzelliklerin yeme içme ve bazı zanatlarda kültürel ve ekonomik gelişmelere neden olduğu bilinmektedir. Bugün hiç üretilmeyen manusa kumaşı zamanında tüm dünyaya ihraç edilen bri ekonomik değerdi.

Arapgir'in Tarihi

Arapgir'in kuruluşunun M.Ö. 1200 yıllarında gerçekleştiği ve ilk yerleşimcilerinin Muşkiler olduğu bilinmektedir.

Asurlular Dönemi (M.Ö. 853)

M.Ö. 853 yılında Arapgir, Asur egemenliği altına girmiş ve Asur Devleti'ne vergi ödemiştir.

Urartular Dönemi

Asurlulardan sonra bölge Urartuların hakimiyetine girmiş, bu dönemde Malatya halkının büyük bir kısmı Mezopotamya'ya sürülmüştür.

Medler Dönemi (M.Ö. 612)

M.Ö. 612 yılından sonra Arapgir, İran (Med) Devleti'nin egemenliği altına girmiştir. Bu dönem Büyük İskender'in Anadolu'ya gelişi olan M.Ö. 330 yılına kadar sürmüştür.

Romalılar Dönemi (M.Ö. 44)

M.Ö. 44 yılında Doğu Anadolu Romalıların hakimiyetine geçmiştir.

İslam Hakimiyeti ve Emeviler Dönemi (M.S. 717)

Arapgir'in İslam hakimiyetine geçmesi, Emevi komutanı Davut Bin Süleyman sayesinde gerçekleşmiştir.

Danişmentliler ve Selçuklular Dönemi

Bölge önce Danişmentlilerin, ardından 1178 yılında Anadolu Selçuklu Devleti'nin egemenliğine girmiş ve Selçuklu Devleti'nin sancaklarından biri olmuştur.

Moğollar, Karakoyunlular ve Akkoyunlular

Kösedağ Savaşı'ndan sonra Moğolların eline geçen Arapgir, Anadolu Beylikleri döneminde sırasıyla Karakoyunlular ve Akkoyunlular tarafından yönetilmiştir.

Osmanlı Dönemi (1514)

1514 Çaldıran Savaşı'ndan sonra Arapgir Osmanlı Devleti'nin egemenliğine girmiştir. Kanuni Sultan Süleyman döneminde Sivas Eyaleti'nin yedi sancağından biri olarak yer almıştır.

Cumhuriyet Dönemi

1927 tarihli Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi'ne göre Arapgir, Malatya iline bağlı bir ilçe merkezi olarak kayıtlarda yer almaktadır.

Arapgir Tarih Boyunca Hangi Medeniyetlere Ev Sahipliği Yapmıştır?

Arapgir, tarih boyunca şu medeniyetlerin etkisi altında kalmıştır:

  • Protohititler

  • Hititler

  • Asurlular

  • Persler

  • Romalılar

  • Bizanslılar

  • İslam Uygarlıkları

  • Anadolu Selçukluları

  • Anadolu Beylikleri

  • Osmanlı Devleti

Arapgir'in Tarihi Dönemleri

  • Asurlular Dönemi (M.Ö. 852)

  • Medler Dönemi (M.Ö. 612)

  • İkinci Asurlular Dönemi (M.Ö. 330)

  • Romalılar Dönemi (M.Ö. 44)

  • Emeviler Dönemi (M.S. 717)

  • Bizanslılar Dönemi (933)

  • Selçuklular Dönemi (1071)

  • Osmanlılar Dönemi (1514)

Osmanlı (Devlet-i Aliyye) Döneminde Arapgir

1518 tarihli ilk Osmanlı Tahrir Defteri'nde Arapgir, Diyarbakır Eyaleti'nin 12 sancağından biri olarak yer almaktadır. Kanuni Sultan Süleyman döneminde hazırlanan Kanunname-i Süleymani'de ise Sivas Eyaleti'nin yedi sancağından biri olduğu görülmektedir.

1846 tarihli devlet salnamesine göre Arapgir, Harput (Elazığ) Eyaleti'ne bağlı bir liva olarak kaydedilmiştir.

19. Yüzyılda Arapgir

Trabzon-Halep transit yolu üzerinde bulunması, tüccarlarının girişimci yapısı ve dünyaca tanınan "Manusa" kumaşının üretildiği el tezgahlarının yaygınlığı sayesinde Arapgir, Doğu Anadolu'nun önemli ticaret ve sanat merkezlerinden biri haline gelmiştir.

Bu dönemde Arapgir'in nüfusunun Malatya, Harput ve Diyarbakır'dan daha fazla olduğu düşünülmektedir. I. Dünya Savaşı'na kadar süren bu canlılık, savaş sonrasında büyük tüccarların İstanbul ve İzmir gibi şehirlere göç etmesiyle azalmıştır.

Arapgir İsmi Nereden Gelmektedir?

Arapgir'in adı tarih boyunca çeşitli kaynaklarda:

  • Daskousa

  • Dascousa

  • Daskuza

  • Arabrakes

  • Arapka

  • Arapçay

  • Arapker

  • Arapkir

  • Arapger

şeklinde geçmektedir.

Evliya Çelebi'ye Göre Arapgir Adının Kökeni

Evliya Çelebi, Arap Hatemi Tai'nin bölgeye gelerek burayı mamur hale getirdiğini ve ismin buradan geldiğini belirtmektedir.

Süleyman Şah Rivayeti

Bir rivayete göre, kaleye su yolundan gelen kırk Arap cengaverine "Arap ne duruyorsun gir" denilmesi üzerine bölgeye Arapgir adı verilmiştir.

Asur Kralı Sargon Rivayeti

Bazı kaynaklara göre Asur Kralı Sargon, bölge halkını Mezopotamya'ya sürmüş ve yerine Arap kökenli toplulukları yerleştirmiştir. Bu nedenle bölgeye önce Arapger, daha sonra Arapgir adı verilmiştir.

Darapgir Teorisi

Bazı kaynaklar Arapgir isminin "Darapgir" kelimesinden türediğini ifade etmektedir. Buna göre "Darap" bir hükümdar adı, "Kir" ise "işlediği, yaptığı" anlamına gelmektedir.

Selçuklu Dönemi Rivayeti

 

  1. yüzyıl sonrasında Selçuklu hükümdarı Melikşah döneminde bölgenin fethedilmesi sırasında görev alan Arap Mehmet adlı komutanın ismine atfen Arapgir adının verildiği yönünde bilgiler de bulunmaktadır.

Bazı kaynaklarda da, Arapgir “Narin Kale-Nazik Kale” diye belirtilmekte, bunun “AR, Ab, Ger” olarak “ye, iç, keyfine bak” anlamına geldiğini, Halkın Yeme içme ve eğlence konusunda gerçekten geniş bir kültüre sahip olduğuda bilndiğinden Arapgir isminin bu anlamda kullanıldığı belirtilmektedir. 

 

Geçmişten Günümüze Arapgir

Bir dönem yaklaşık 50 bin nüfusa ulaşarak İç ve Doğu Anadolu'nun en kalabalık şehirlerinden biri olan Arapgir, I. Dünya Savaşı sonrasında yaşanan göçler ve ticaret yollarındaki değişimler nedeniyle küçülmüş, günümüzde Malatya'nın tarihi ve kültürel zenginliğiyle öne çıkan önemli ilçelerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.



Arapgir Paşaları

  • Hacı İbrahim Paşa (1632-1772)
  • Hacı Mehmet Paşa (Vefatı 1775)
  • Ethem Paşa (1862)
  • Cevat Çobanlı (Orgeneral) (1873-1938)
  • Mehmet Şakir Paşa (1844-1903)
  • Mirliva Ahmet Paşa (14.YY)
  • Süreyya Mustafa Paşa (1878)
  • Ahmet Fatih Paşa (1844-1903)
  • Yedekci Mehmet Paşa 
  • Cafer Paşa
  • Ethem Paşa
  • Kara Süleyman Paşa
  • Yusuf Paşa
  • Gümrükçü Osman Paşa
  • Süleyman Paşa
  • Mustafa Süreyya Paşa

Siyasetçiler

Mehmet Reşat Tardu

Mehmet Sevigen

Prof.Dr. Gülay Yedekci

Battal İlgezdi

Yüksel Çengel

Ferit Mevlüt Aslanoğlu

Metin Emiroğlu

Dr. İsmail Namık Gedik

İş dünyasından ünlüler

Mehmet Ali Aydınlar

Emrah Yedekci

Emin Cankurtaran

Adil Üstündağ

Turan Tuna

Ercihan Ekşi

Yakup Aydın Karabay

Halit Polat

Anahtar Kelimeler: Arapgir tarihi, Arapgir'in kuruluşu, Arapgir isminin kökeni, Malatya Arapgir tarihi, Arapgir medeniyetleri, Osmanlı döneminde Arapgir, Arapgir nüfusu, Arapgir kültürü, Arapgir tarihi yerleri.